Stefan Kisielewski (1911-1991)

Kompozytor, pedagog, krytyk muzyczny, publicysta i pisarz. Urodził się 7 marca 1911 roku w Warszawie w rodzinie inteligenckiej o bogatych tradycjach literackich. W 1929 r. ukończył gimnazjum w Warszawie, a następnie studiował w Konserwatorium Warszawskim, uzyskując dyplomy z teorii muzyki (1934) i kompozycji (1937) w klasach Kazimierza Sikorskiego oraz z fortepianu (1937) w klasie Jerzego Lefelda. Odbył też dwuletnie studia z zakresu polonistyki i roczne - filozofii na Uniwersytecie Warszawskim (1929-31).

W roku 1932 zadebiutował jako krytyk muzyczny na łamach pisma "Zet", a jako publicysta polityczny w "Buncie Młodych". W latach 1938 - 1939 pogłębiał studia kompozytorskie w Paryżu u słynnej profesor kompozycji Nadii Boulanger.

Uczestniczył w kampanii wrześniowej 1939, okupację spędził w Warszawie, pracując jako pianista i nauczyciel muzyki oraz współdziałając z Wydziałem Kultury i Propagandy Delegatury Rządu RP na Kraj. Walczył jako żołnierz AK w powstaniu warszawskim, podczas którego został ranny. Od 1945 r. mieszkał w Krakowie, gdzie założył i redagował "Ruch Muzyczny" (1945-49), wykładał przedmioty teoretyczne w Wyższej Szkole Muzycznej w Krakowie (1945-49). Zajmował się krytyką muzyczną, pisywał felietony muzyczne na łamach innych pism, a także powieści (pod pseud. Teodor Klon), komponował utwory muzyczne. Od 1961 mieszkał w Warszawie, angażując się po r. 1956 w działalność ugrupowań katolickich, piastując nawet mandat poselski w Kole Posłów Katolickich "Znak" (1957-61 i 1961-65), wraz ze S. Stommą podejmując program ugody z ZSRR, traktowanym jako imperium rosyjskie, przy uwzględnieniu jego interesów, uznaniu PRL za legalne państwo polskie, w którym należy budować sferę autonomii kulturalnej i politycznej, odrzucając ideologię marksistowsko-leninowską.

W roku 1964 był jednym z sygnatariuszy głośnego "Listu 34" - skierowanego na ręce ówczesnego premiera Józefa Cyrankiewicza protestacyjnego pisma, w którym wybitni pisarze i uczeni domagali się złagodzenia cenzury i zwiększenia przydziałów papieru. Za swoje przekonania polityczne przyszło mu płacić wysoką cenę. W roku 1949 wyrzucono go "za poglądy" ze stanowiska wykładowcy krakowskiej PWSM i zwolniono z funkcji redaktora "Ruchu Muzycznego". Za krytykę władz na zebraniu Związku Literatów w lutym 1968 r. (użył słynnego określenia dyktatura ciemniaków) został pobity przez funkcjonariuszy SB i otrzymał na 3 lata całkowity zakaz publikacji. W paryskim Instytucie Literackim ogłosił wówczas 5 powieści pod pseudonimem Tomasz Staliński i felietony w "Kulturze". Został też stałym publicystą pism drugiego obiegu od początku jego powstania w końcu lat 70.

Obok działalności kompozytorskiej uprawiał działalność publicystyczną (m.in. od 1945 pisał felietony w Tygodniku Powszechnym), a także krytykę i publicystykę muzyczną. Jest autorem wielu książek o tematyce muzycznej oraz utworów literackich publikowanych w kraju i za granicą. W latach 1973-78 odbywał podróże zagraniczne m.in. po Stanach Zjednoczonych, Kanadzie, Francji, Anglii, Włoszech, Skandynawii, gdzie wygłaszał odczyty na tematy związane z kulturą polską.

Od 1990 r., po nieporozumieniach z redakcją "Tygodnika Powszechnego", przeniósł felietony do "Wprost", rozpoczął też przyznawanie nagród swego imienia (każdego roku początkowo przez niego, a po jego śmierci w 1991, przez kapitułę złożoną z laureatów poprzednich nagród) trzem wybitnym osobom spośród polityków, publicystów i przedsiębiorców (pierwsza Nagroda Kisiela miała 16 laureatów). W powszechnej świadomości "Kisiel" funkcjonował w pierwszym rzędzie jako publicysta polityczny - którym był z najgłębszego powołania, a przede wszystkim zaś, jako znakomity felietonista. W setkach felietonów, zamieszczanych od 1945 r. na łamach "Tygodnika Powszechnego", a pod koniec życia w rozmowach publikowanych co tydzień w tygodniku "Wprost" w sposób odważny - na tyle, na ile było to w danym czasie możliwe, wykazywał absurdy aktualnej rzeczywistości społecznej, politycznej i gospodarczej. Z właściwą sobie błyskotliwością atakował trójcę negatywnych bohaterów epoki komunizmu: teoretyków, którzy chcą być mądrzejsi od życia, narodowych megalomanów, oraz głosicieli polskiej "ogólnej niemożności".

Jego teksty obrazowały powszednie i realne oblicze realnego socjalizmu - nudę, tandetę i rozpanoszony alkoholizm - cechy, które pomijała zarówno skrępowana cenzurą prasa, jak i literatura zajęta rozpatrywaniem spraw podstawowych. Na tle opozycji politycznej, z którą związany był od samego początku jej istnienia, Kisiel wyróżniał się niechęcią do radykalnie antysowieckiej retoryki, a przede wszystkim zaś - zdecydowanym wsparciem dla kapitalizmu i niechęcią do tzw. "trzeciej drogi" w gospodarce. Poglądy te, wyrażone przez Kisiela m.in. w jego pamflecie na gospodarczą rzeczywistość PRL "Na czym polega socjalizm?", doprowadziły go pod koniec życia do poparcia radykalnie wolnorynkowej, a przy tym ultrakonserwatywnej politycznie Unii Polityki Realnej, której był współzałożycielem, a także legły u podstaw wspomnianej już nagrody jego imienia.

Autor powieści: Sprzysiężenie (1947), Zbrodnia w dzielnicy Północnej (1948). Widziane z góry (1967), Cienie w pieczarze (1971), Romans zimowy (1972), Śledztwo (1974), Ludzie z akwarium (1976), Przygoda w Warszawie (1977), Wszystko inaczej (1986); wyborów felietonów i publicystyki: Polityka i sztuka (1949), Rzeczy małe (1956), Gwiazdozbiór muzyczny (1958), ), Opowiadania i podróże (1959), Grażyna Bacewicz i jej czasy (1964), 1000 razy głową w ściany (1972), Materii pomieszanie (Londyn 1973), Muzyka i mózg (1974), Moje dzwony trzydziestolecia (Chicago 1978), Z literackiego lamusa (1979), Na czym polega socjalizm? (1979), Bez cenzury (1983), Wołanie na puszczy (1987), Lata pozłacane, lata szare (1989), Abecadło Kisiela (1990), Dzienniki (1996). Oprócz tego był autorem licznych utworów muzycznych i dramatów teatralnych.

Stefan Kisielewski jest laureatem II nagrody na Festiwalu Muzyki Polskiej w 1955 za KONCERT NA ORKIESTRĘ KAMERALNĄ (1949), I nagrody na konkursie na pieśń Mickiewiczowską w 1955 za BAKCZYSARAJ W NOCY na głos i fortepian (1955), Nagrody Muzycznej Miasta Krakowa w 1956, Nagrody Fundacji Alfreda Jurzykowskiego w Nowym Jorku w 1973, Nagrody im. Andrzeja Struga w Warszawie w 1979, Nagrody Związku Kompozytorów Polskich w 1982, Nagrody Fundacji Schmidheinystiftung w St. Gallen w 1983 za całokształt twórczości oraz prywatnej nagrody publicystycznej im. Adolfa Bocheńskiego w 1988. Stefan Kisielewski to jedna z najbarwniejszych postaci polskiej sceny muzycznej. Twórczość kompozytorska stanowiła tylko jeden z wielu nurtów jego publicznej aktywności. Zajmował się także pracą literacką, publicystyczną i dziennikarską, był działaczem społecznym i politycznym. We wszystkich dziedzinach zajmował bezkompromisowe stanowisko, narażając się na represje komunistycznych władz, łącznie z pobiciem przez tak zwanych "nieznanych sprawców". Usunięty został z Państwowej Wyższej Szkoły Muzycznej w Krakowie, gdzie wykładał przedmioty teoretyczne. Zlikwidowano na pewien czas pismo "Ruch Muzyczny", którego był założycielem i redaktorem naczelnym.

Wykluczono go z Sejmu, gdzie był posłem koła katolickiego "Znak". Zakazano mu publikacji felietonów w katolickim "Tygodniku Powszechnym". Swoje książki musiał wydawać pod pseudonimem w podziemnym obiegu. Jednak mimo wszelkich szykan był prawdziwym autorytetem. Na tekstach Stefana Kisielewskiego wychowywali się młodzi dziennikarze i publicyści. Jego głos liczył się w środowisku opozycyjnych ekonomistów i podziemnych działaczy niepodległościowych.

Muzyka Kisielewskiego była na estradach filharmonicznych niemal nieobecna, zarówno ze względów politycznych, jak i z powodu konserwatyzmu neoklasycznej stylistyki, której kompozytor pozostawał wierny w całej swojej twórczości. Kisielewski traktował muzykę jako sztukę autonomiczną, a proces twórczy widział jako wielopłaszczyznową organizację dźwięków. Odrzucał wszelkie treści pozamuzyczne i estetykę romantyczną. Komponował utwory o wyrazistej formie, stosując często klasyczne schematy formalne. Jego język dźwiękowy łączy tradycyjną tonalność z nowoczesną atonalnością.

Charakterystyczny jest duży ładunek humoru i autoironii zawarty w tej muzyce, co odpowiada dobrze osobowości kompozytora - człowieka o błyskotliwej inteligencji i przekornym dowcipie. W ostatnich latach muzyka Kisielewskiego grana jest częściej - coraz wyraźniejszy staje się jej ponadczasowy charakter. Sporym powodzeniem cieszy się zwłaszcza ostatni utwór, ukończony tuż przed śmiercią kompozytora KONCERT FORTEPIANOWY. Zmarł 27 września 1991 w Warszawie.

(za www.upr.org.pl)